فلسفه عزاداري:

پرسش 1- فلسفه عزاداري براي اهل بيت و فوايد آن چیست؟

الف) محبت و دوستي: قرآن و روايات دوستي خاندان رسول اكرم و اهل بيت را بر مسلمانان واجب كرده است. روشن است كه دوستي لوازمي دارد و محب صادق كسي است كه شرايط دوستي را به جا آورد.

يكي از مهمترين لوازم دوستي, همدردي و هم دلي با دوست در مواقع شادي يا غم است. به همين دليل در روايات به برپايي جشن وسرور در زمان شادي اهل بيت و ابراز حزن و اندوه در مواقع سوگ آنان توصيه فراوان شده است.

حضرت علي مي فرمايد: « شيعه و ياران ما در شادي و غم ما شريك هستند.»

امام صادق مي فرمايد: «شيعيان ما پاره اي از خود ما هستند و از زيادي گل ما خلق شده اند. آنچه كه ما را بدحال يا خوشحال مي سازد آنان را هم بدحال و خوشحال مي سازد.

از سوي ديگر وظيفه عقلي و شرعي ايجاب مي كند كه در ايام عزاداري حزن واندوه خود را به زبان حال يعني اشك و آه و ناله از نظر خوراك با هم خوردن و آشاميدن مثل افراد غمزده از لحاظ پوشش و با لباس و پوششي كه از لحاظ جنس و رنگ و نحوه پوشش در عرف حكايت گر اندوه و ناراحتي است , آشكار سازيم.

ب) انسان سازي: از آنجا كه در فرهنگ شيعه, عزاداري , بايد از سر معرفت و شناخت باشد, همدردي با آن عزيزان , در واقع يادآوري فضايل و آرمان هاي آنان بوده و بدين شكل , آدمي را به سمت الگو پذيري و الگوگيري از آنان سوق مي دهد.

ج) جامعه سازي: زماني كه مجلس عزاداري, موجب انسان سازي گشت تغيير دروني انسان به عرصه جامعه هم كشيده مي شود و آدمي مي كوشد تا آرمان هاي اهل بيت را در جامعه هم حكم فرما كند.

د) انتقال دهنده فرهنگ شيعه به نسل بعد: كسي نمي توند منكر اين حقيقت شود كه نسل جديد در سنين كودكي در مجالس عزاداري, با فرهنگ اهل بيت آشنا مي شود. به راستي عزاداري و مجالس تعذيه , يكي از عناصر و عوامل برجسته اي است تا آموزه هاي نظري و عملي امامان راستين, به نسل هاي بعد منتقل شود. مراسم عزاداري به دليل قالب و محتوا , مهمترين راه براي تعليم و تربيت نسل جديد و آشنايي آنان با گفتار و كردار اهل بيت است.

پرسش 2: فلسفه عزاداري بر امام حسين(ع)

مسئله انسان سازي, جامعه سازي و انتقال فرهنگ شيعي به نسل بعد در مجالس امام حسين(ع) قوي ترحم مي باشد. زيرا ماهيت قيام امام حسين و نيز آموزه هاي تربيتي , سياسي, فرهنگي, اجتماعي عاشورا در تعالي و بالندگي انسان و جامعه چشم گير بوده و عناصر رويداد كربلا, مولفه هاي اساسي و اصلي را در ترسيم فرهنگ شيعي رقم زده است كه توسط مراسم سوگواري به نسل بعد منتقل مي شود.

در بيانات و شعارهاي عاشورا مي توان عناصر انسان ساز, جامعه ساز و فرهنگ ساز را ملاحظه كرد. مواردي نظير عبادت, ايثار, شجاعت, توكل وصبر, امر به معروف و نهي از منكر و ...

در عين حال موارد زير مي توانند حكمت عزاداري امام حسين را تبيين كنند.

الف) نوعي اعتراض به ظالمان و حمايت از مظلومان جهان

ب) عامل تقويت حس عدالت خواهي و انتقام جويي از ستمگران

ج) زمينه ساز اجتماع شيعيان جهت پيروي و دفاع از حق

رواياتي در باب عزاداري

پرسش 3- آيا در مورد بر پايي مراسم عزاداري براي اهل بيت روايتي هست؟

روايات فراوان در اين زمينه وجود دارد ولي به بيان 3 روايت اكتفا مي كنيم

الف) امام صادق مي فرمايد:

خداوند شيعيان ما را مشمول رحمت خويش سازد. به خدا قسم شيعيان ما همان مومنان هستند. آنان به خدا قسم! با حزن و حسرت طولاني خويش در عزاي ما شريك و همدرد مصيبت هاي ما خاندانند.

ب) امام رضا(ع) مي فرمايد: كسي كه متذكر مصايب ما شود و به جهت ستم هايي كه بر ما وارد شده گريه كند, در روز قيامت با ما خواهد بود و مقام و درجه ما را خواهد داشت و كسي كه مصيبت هاي ما را بيان كند و خود بگريد و ديگران را بگرياند, در روزي كه همه چشم ها گريان است چشم او نگريد و هر كسي در مجلسي بنشيند كه درآن مجلس, امر ما را زنده مي كنند, روزي كه قلب ها مي ميرند قلب او نخواهد مرد.

ج) امام صادق (ع) به فضيل مي فرمايد: آيا مجالس عزا بر پا مي كنيد و از اهل بيت و آنچه بر آنان گذشته است صحبت مي كنيد؟ فضيل گفت: آري قربانت گردم. امام فرمود : اين گونه مجالس را دوست دارم پس امر ما را زنده گردانيد كه هر كس امر ما را زنده كند مورد لطف و رحمت خدا قرار گيرد.

اي فضيل: هر كسي از ما ياد كند, يا نزد او از ما ياد كنند و به اندازه بال مگسي اشك بريزد خدا گناهانش را مي آمرزد اگر چه بيش از كف دريا باشد.

- پيشينه عزاداري :

پرسش 4: آيا عزاداری براي امام حسين در زمان امامان سابقه داشته است؟

در اينجا به ذكر نمونه اندكي از اين پيشينه اشاره ميكنيم:

الف) عزاداري بني هاشم: از امام صادق روايت شده است: « پس از حادثه عاشورا هيچ بانويي از بانوان بني هاشم سرمه نكشيد و خضاب ننمودو از خانه هيچ يك از بني هاشم دودي كه نشانه پختن غذا باشد, بلند نشد تا آنكه ابن زياد به هلاكت رسيد. ما پس از فاجعه خونين عاشورا پيوسته اشك بر چشم داشته ايم.

ب) عزاداري امام سجاد: حزن امام سجاد بر آن حضرت به صورتي بود كه دوران زندگي او , همراه با اشك بود و عمده اشك آنحضرت به خاطر وقايع كربلا بود تا آنجا كه وقتي برايشان آب مي آوردند مي فرمود: « چگونه آب بنوشم در حالي كه پسر پيامبر را تشنه لب كشتند» و مي فرمودند : «هرگاه شهادت اولاد فاطمه الزهرا را به ياد مي آورم, گريه ام مي گيرد»

ج) عزاداري حضرت حجت: بنابر روايات امام زمان (عج) در زمان غيبت و ظهور بر شهادت جدشان گريه مي كنند. آن حضرت خطاب به جد بزرگوارشان مي فرمايند.

«اگر روزگار مرا به تاخير انداخت و دور ماندم از ياري تو  و نبودم تا با دشمنان تو جنگ كنم و با بدخواهان تو پيكار كنم.هم اكنون هر صبح و شام بر شما اشك مي ريزيم و به جاي اشك در مصيبت شما, خون از ديده مي بارم و آه حسرت از دل پردرد بر اين ماجرا مي كشم.

پرسش 5: منشا زنجير زني و سینه زني و تعزيه و علامت از كدام فرهنگ و ملل است؟

- زنجيرزني از هندوستان و پاكستان به ايران آمده است. از آنجا كه برخي به وضع نامناسبي با زنجير عزاداري كرده و موجب زخمي شدن بدن و خون آمدن آن مي گشت, برخي از علما به حرمت آن فتوا داده اند ولي اگر اين كار به شيوه اي انجام شود كه موجب صدمه به بدن و تقبيح عاقلان نگشته و زمينه را براي وهن آموزه هاي عاشورا فراهم نسازد, اشكالي ندارد. چنان كه در عموم عزادراي هاي ايران در خصوص زنجير زني, به دليل رعايت شئون عزاداري اين نوع سوگواري رايج است.

- اصل سنت « سينه زني » در ميان اعراب رايج بوده است و بعدها به صورت موجود در آمده است كه با انتخاب نوحه هاي سنگين , حركات دست بر سينه مي خورد. اين گونه عزاداري در ابتدا که عزاداري مخفي بود به صورت فردي و بعدها كه عزاداي آشكارا انجام گرفت به صورت دسته جمعي مخصوصاً در زمان صفويه انجام شد.

- تعزيه عبارت است از مجسم كردن و نمايش دادن واقعه جانسوز عاشورا. ظاهراً اين نوع عزاداري در دوره كريم خان زند در ايران معمول بوده و در زمان صفوي رايج شد و در زمان ناصرالدين شاه گسترش يافت. منشا آن هم مشاهدات شاه در سفرهاي خود از تئاترهاي اروپا بوده كه اين امر, نمايش دهي را در واقعه عاشورا عيني ساخت. بايد توجه داشت كه انجام تعزيه مخصوص ايران نبوده و در ساير كشورهاي اسلامي وشيعي نيز اين سنت رايج بوده است و با سبك هاي گوناگون و اعتقادات و مراسم مختلف و ابزار و ادوات ديگري اجرا مي شود. از جمله در هند و پاكستان كه رواج بيشتري دارد.

- «علامت» از ابزار و وسايل عزاداري امام حسين است كه در هيئت ها و دسته هاي مذهبي به كار گرفته مي شود. اين ابزار پس از ارتباط ايران با اروپا در عصر قاجار, از آيين هاي مذهبي مسيحيت اقتباس شده است. اين ابزار نماد ومظهري است كه گاهي عزاداران را از محتوا و اصل عزاداري و اقامه ي شعائر ديني باز مي دارد.

پرسش 6: چرا عزادراي ساير امامان مثل عزاداري امام حسين نيست؟

اين به دليل گستره كيفي و كمي واقعه عاشورا است. وضعيت خاص جهان اسلام و مسلمان , حالات حاكمان مسلمان و ظلم هاي آنان, در بند كشيده شدن انسانيت و آزادي , تحقير امت اسلامي, سلب امنيت, تشديد ظلم عليه شيعيان, فراموشي آموزه هايي مانند امر به معروف و نهي از منكر شيوع بدعت ها و ورود آنها به دين و موارد مشابه ديگر از يك سو و موقعيت ويژه ابا عبدالله از جهت مظلوميت و تنهايي, كيفيت برخورد مسلمانان به ظاهر دوست با حضرت, نوع جنگ و برخورد فيزيكي با آن حضرت و اصحاب واهل و عيالش از سوي ديگر, همه و همه شكل خاصي به اين حادثه داده است كه ابعاد گوناگون, پيچيده و ژرف آن, موضوعات و مسائل فراواني را براي تحقيق و پژوهش فرا روي محققان قرار داده است و اين با توجه به وجود هزاران كتاب و مقالاتي است كه تاكنون در زمينه ي اين رويداد به نگارش در آمده است.

پيامبر(ص) امام علي (ع) حضرت زهرا, امام حسين (ع) و معصومان پس از امام حسين به دليل همين ويژگي هاي خاص اين همه به احياي ياد كرد آن در قالب عزاداري سفارش كرده اند.